حیرت به سوی الله

در مفردات راغب (ماده اله) برای ریشه کلمه الله چهار قول ذکر شده است:

1. از «اله» گرفته شده به معنی معبود. چون خدا معبود است.
2. از «أله» گرفته شده است به معنی تحیر؛ چون خلق در ذات خدا دچار تحیر می شوند.
3. از «ولاه» گرفته شده به معنی شیدایی؛ چون مخلوقات شیدا و مجذوب الله می شوند
4. از «لاه» گرفته شده به معنی پوشیده؛ چون چشمان خلق او را نمی بیند

البته ذکر اقوال مختلف، رسم معمول راغب است و بلکه رسم بسیاری علمای لغت. در اینجا غالباً خواننده در احتمالات مختلف درمانده می شود. اما در نزد اهل بیت که به سرچشمه علم و حکمت متصل هستند سرگردانی معنا ندارد. آنها با گفتن ذکر الله آرامش می یبابند نه اینکه با سرگردانی در احتمالات دچار دغدغه های ذهنی شوند. در نزد اهل بیت معنای الله در قول دوم به طور مکرر تبیین شده است و بلکه برخی اقوال دیگر از قول دوم نتیجه گرفته شده اند و اینجاست که شاید بتوان گفت لغت شناس بین معنای لغت و نتیجه معنای لغت خلط کرده است.

چالش اخلاق سکولار با ماجرای ذبح اسماعیل

  یکی از آیاتی که نظریه دکتر ابوالقاسم فنایی مبنی بر تقدم اخلاق بر دین را به چالش می کشد ماجرای ذبح اسماعیل است و در سالهای اخیر این موضوع ذهن او و مخاطبانش را به خود جلب کرده است.

وی ابتدا در مصاحبه ای با ایسکانیوز (1393) گفت: امر خداوند به ابراهیم مبنی بر ذبح فرزندش را امر امتحانی می داند نه امر واقعی و می گوید: «در آیاتی که پس از آیه ی بیانگر خواب ابراهیم آمده، قرینه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد کشتن فیزیکی اسماعیل مراد جدی خداوند نبوده است. چنان که در قرآن آمده است، زمانی که ابراهیم در صدد قربانی کردن اسماعیل برآمد و پیش از آن که موفق به انجام این عمل شود، خداوند به او خطاب می‌کند و می‌‌گوید: «لَقَد صَدَّقتَ رُؤیاکَ». یعنی تو از دستوری که در خواب دریافت کردی، اطاعت کردی. اگر مراد جدی خداوند کشته شدن فیزیکی اسماعیل بود، این سخن معنا نداشت، زیرا در این صورت امتثال فرمان خداوند فقط وقتی محقق می‌شد که اسماعیل، واقعاً در عالم طبیعت قربانی شده باشد. پس به نظر می رسد مراد جدی خداوند، نه کشتن فیزیکی اسماعیل در عالم طبیعت بوده که اخلاقاً قبیح است، بلکه کشتن او در عالم معنا بوده، که اخلاقاً قبیح نیست» (فنایی، 1393).

نقد وارد بر این ادعا این بود که بر فرض اثبات اینکه بپذیریم امر الهی امتحانی است نه واقعی و نیز بپذیریم تصریحی بر فرمان الهی مبنی بر ذبح فرزند وجود ندارد آیا همین مقدار امتثال امر هم اخلاقاً قبیح نیست؟

مروری بر کتاب وحی و نبوت

اصل این کتاب به زبان عربی نگاشته شده و جزو آن دسته آثار آیت الله جوادی آملی است که دارای تبویب مناسب و سیر هدفمند است و در مقایسه با کتاب مشابه خود (وحی و نبوت در قرآن) سیر مناسب تری دارد. مطالب در صله‌ها  و حلقه‌های مرتبط به هم تنظیم شده است. عبارت صله که در ترجمه فارسی «مرحله» نامیده شده است نشان گر یک ویژگی مهم کتاب است که استاد می‌فرمایند: در کتاب‌های عرفانی چون رویکرد مباحث، سلوکی و به صورت سیر الی الله است، برای پیوند مباحث نسبت به یکدیگر از کلمه (فصل) استفاده نمی‌کنند، بلکه بیشتر از کلمه (وصل) استفاده می‌‌شود و چون این کتاب نیز با رویکرد قرآنی و عرفانی تنظیم شده، از واژه (صله) که از (وصل) گرفته شده بهره برده شد. در ترجمه نیز مناسب دیده شد کلمه (مرحله) به جای کلمه (صله) به کار برده شود؛ زیرا رحلت و سیر پیوندی نزدیک به هم دارند

امل و اجل

روزی پیامبر قطعه چوب برداشت و یکی را مقابل خود در زمین فرو برد و دیگری را کنار آن و سومی را دورتر قرار داد و آنگاه فرمود: این انسان است و این اجل و آن دیگری آرزوست که آدمی پیگیرش می شود اما اجل زودتر از آرزو فرامی رسد.

این ماجرا نشان تقدم اجل بر امل است و روایاتی از این نمونه که اجل را دروکننده، پایان دهنده، مفسد و مفتضح کننده امل می دانند فراوانند[1]. اما از طرفی امل گاهی ستایش هم شده است مانند روایتی که امل را برای امت رحمت می داند[2]. پس لاجرم می بایست میان روایات جمع کنیم. می‌توان گفت اگر امید در دایره اجل باشد مجاز بلکه رحمت و برکت است. 

مرگ و زندگی

یکی از نزدیکترین وسایل بازی به خانه ما فضای سبز مجاور آرامستان کرمانشاه است؛ یک طرف آن غسالخانه است و طرف دیگر ساختمان گنجینه شهدا؛ کمی آن طرف تر هم مزار شهدا قرار دارد.
مهدی گاهی از من میخواهد که: بریم پارک شهدا! این نامی است که من و او بین هم قرار کرده ایم.
هر وقت که به پارک شهدا میرسیم مهدی مشغول زندگی و نشاط و شادابی می شود و من به مرگ و نقطه پایان فکر می کنم.
اما وقتی بر می گردیم هر دو شاد و خوشحالیم!

یاد مرگ نشاط و سرزندگی می آورد. کودکان که نه غم گذشته دارند و ترس از آینده، به این یاد نیازی ندارند اما ما افراد بالغ هستیم که می توانیم با یاد مرگ از حزن و خوف رهایی یابیم و به شادی برسیم.

نمایشگاه یا باغ کتاب؟*

در مورد نمایشگاه کتاب سخن بسیار است اما می خواهم به دسته ای از افراد اشاره کنم که دیگر شور و شوق رفتن به نمایشگاه بین المللی کتاب را ندارند.

 

علما برای عامه

آیا علمای اهل معقولات با مردم ارتباط فکری نداشته اند؟ برخی علما علی رغم زبان فنی و بیان ثقیل گاهی آثاری با استقبال قابل توجه از خود به یادگار گذاشته اند و نشان داده اند که اگر بخواهند و بشود می توانند نزول کنند و با مردم رودرو شوند.

کتاب «الهی نامه» علامه حسن زاده آملی کتابی محبوب میان مردمانی شد که از اصطلاحات فنی فلسفی و عرفانی کمتر چیزی متوجه شدند.

کتاب «مفاتیح الحیات» آیت الله جوادی آملی هم مورد استقبال کسانی قرار گرفت که لحن و قلم ایشان را به ثقل و دشواری یاد کردند.

از «علامه طباطبایی» هم کتاب «سن النبی» مورد توجه عامه قرار گرفت. شهید مطهری هم هر چند همیشه دغدغه آسان نویسی داشت و گاه که مطالب دشوار می شد از خواننده عذرخواهی می کرد! اما او هم کتاب «داستان راستان» را نوشت که علاوه بر مردم عادی، مورد تقدیر یونسکو قرار گرفت.

به نظر می رسد این سنت باید ادامه پیدا کند و علما برای مردم بازهم بنویسند. البته اگر اثر مردمی یک پژوهشگر چکیده افکار او باشد موفقیت او در انتقال حاصل عمر به مردم بیشتر است. به نظر می رسد «الهی نامه» بیش از آثار دیگران نزول افکار محسوب شود.

زمین‌مندی فساد*

مشتقات صلح و صلاح در دو معنای شاخص به کار می روند: یکی در معنای عدم فساد در عالم؛ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ (شعراء/152، نمل/48) و دیگری مقابل جنگ. به نظر می‌رسد معنای اول اعم از دومی باشد. اگر ریشه کلمه را به معنای اعم خود ذیل هماهنگی و وحدت و پیوستگی ببریم آن وقت صلح و نجنگیدن مستلزم پذیرش هماهنگی و وحدت است. امروزه به‌ویژه در تلقی مدرن بیش‌تر صلح، ذیل اندیشه‌ی«عدم خشونت» معنا می‌شود. اما در نگرشی عام می‌توان صلح را به‌صورت گسترده و به وسعت زمین تفسیر نمود و به جای نگاه روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه، مواجهه‌ای هستی‌شناسانه را در پیش گرفت.

بنابراین فساد را می‌توان خلل در زمین و زمان نامید. یعنی گناه و جرم در شرایطی که در زمین و زمان آثار خود را برجا بگذارد فساد نامیده می‌شود. می‌بینیم که فساد و زمین در قرآن بارها در کنار یکدیگر بیان می‌شوند

جامعه شناسی ناتمام/ طباطبایی، مطهری، مصباح و جوادی آملی*

اساتید محترم ، جوادی آملی و مصباح یزدی، از نظر عقلی نتوانسته اند وجود حقیقی جامعه را بپذیرند و دلالت آیات بر این مسئله ، آنچنانکه علامه طباطبایی و شهید مطهری بیان کرده اند، را نپذیرفته یا یقینی نمی دانند. ریشه این اختلاف نظر شاید در این مسئله باشد که هنوز ماهیت جامعه به خوبی تحلیل نشده است. شاید تفصیل و بسط نوع نگاه ملاصدرا به هویت انسانی – که استاد جوادی آملی اجمالا مطرح کرده است- بتواند پایه گذار نظریه تازه ای باشد...

تاملی در مبانی دو رویکرد فرهنگی: مهندس یا کشاورز؟*

با استنطاق از متن دین می توان رویکردی کارآ و معطوف به نتیجه را که حاصل همان تأملات نظری است به مخاطبین و منتقدین معرفی و تبیین نمود. این رویکرد کشاورزی در مقابل مهندسی است.
اول از همه باید بدانیم  مبنای مهندسی برچه چیزی استوار است و چرا در معنای مدیریت به کار می رود؟ واقعیت این است که مهندس تمثلی از بشر امروز است نه فقط نوعی از پیشه مدرن. می بینیم که امروزه دستگاه های فرهنگی و اجرایی ما را مهندسان مدیریت می کنند. رئیس بزرگترین رسانه کشور مهندس است، در سابقه ریاست بر مهمترین دستگاه هنری هم یک مهندس به چشم می خورد. بسیاری از فارغ التحصیلان علوم انسانی را که بررسی کنیم در مقاطع پیشین سابقه مهندسی دارند! اگر یک وزیر یا استاندار یا مدیرارشد ، که مدرک کارشناسی یا کارشناسی ارشد دارد، مهندس باشد حتما در مکاتبات و مخاطبات به آن اشاره می کنند اما فارغ التحصیلان رشته های دیگر مهم نیستند!