تفکر توحیدی

وبلاگ هزار و یک حرف

تفکر توحیدی

وبلاگ هزار و یک حرف

این وبلاگ تلاشی برای تبیین تفکر توحیدی است

کانال تلگرامی رضاکریمی
https://telegram.me/karimireza1001

دیگر نوشته ها و اظهارات من

روز کتاب و کتابخوانی مبارک

علم اطلاع رسانی (که تا همین مدت اخیر با عنوان سنتی «کتابداری» رسمیت داشت) در کشور در وضعیت بلاتکلیفی به سر می برد. چرا که شورای عالی انقلاب فرهنگی سندی به نام «نهضت مطالعه مفید» تصویب کرده است[1]  که در آن اصل «مطالعه مفید» ، مورد تأکید قرار گرفته است . این اصل نشانه آن است که اولاً دسترسی به هر نوع اطلاعاتی پذیرفته نیست و ثانیاً اطلاعات مفید می بایست با برنامه ریزی به مخاطب تحویل داده شوند[2]. اما جهت گیری ایفلا (فدراسیون بین المللی انجمن ها و موسسات کتابداری) مخالف مطالعه مفید است. ایفلا یک نهاد از جنس نهادهای سازمان ملل است که بر اساس مبانی حقوق بشری در جهان امروز فعالیت می کنند و فی المثل بیانیه  شانزدهم آگوست 2013 [3]هم چیزی جز بیان دوباره همین مبنای غربی نیست. در این بیانیه دسترسی آزاد به اطلاعات و ایجاد فرصت های برابر و واژهای شبیه به آن مهم ترین پیام است.

در کتابخانه های ایران هم  گرچه کتابداران نقش کارشناسی را برعهده گرفته اند اما این تعریف ایفلا در راستای تحقق حقوق بشر است و نمی توان آن را فعالیت تبلیغی ،که منجربه راهنمایی محتوایی و مطابق سند نهضت مطالعه مفید موجب «پرورش و تعالی فرد» می شود، نامید. فعالیتهایی از قبیل ارائه سیرهای مطالعاتی نمی تواند با مبانی حقوق بشری سازگار باشد چرا که ماهیتاً جریان آزاد اطلاعات را محدود می کند در حالی که بر اساس توصیه ایفلا کتابداران باید مردم را در یافتنِ اطلاعاتِ «مورد جستجویشان» راهنمایی می‌کنند نه اینکه برای آنها راه تعیین کنند.

اکنون چه باید کرد؟ به نظر می رسد سند مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی موضع خود را در برابر ایفلا چندان واضح نکرده است که صدایی از کسی در این مورد شنیده نمی شود. در سیر کلی تحول در علوم انسانی کتابداری به عنوان علم اطلاع رسانی هم باید مدنظر قرار بگیرد. البته نباید نگرانی از مبانی غربی ما را به سمت قشری گری و تحجر بکشاند. در نظام موجود کتابخانه های عمومی روشهای جهانی (مانند قالبهای متنوع اطلاعاتی و مشارکت با خارج از کتابخانه) پیگیری می شوند اما «اختلاف» در مبانی به «اختلال» در فضای عمومی رسیده است و حتی پیشنهاد الحاق کتابخانه ها به شهرداری ها  را باید در گیرودار چنین کشمکشی میان مبانی جهانی و غربی کتابداری و اهداف تبلیغی و فرهنگی موجود دانست.

شاید لازم است یکبار دیگر سند نهضت مطالعه مفید با خودآگاهی بیشتر نسبت به وضع موجود بازنویسی شود.

***

یکی از کتابخوانان نامدار دیار ما نوشته است: انتخاب کتاب برای کتاب خوان ها و تعیین تقدم خواندنی ها و شنیدنی ها برای مردم هر حسنی داشته باشد لااقل دو عیب بزرگ دارد. یکی اینکه حدود علم و درک مردمان با فهم انتخاب کنندگان معین و محدود می شود و عیب بزرگتر اینکه این کار نتیجه ای ندارد و شاید به نتیجه معکوس برسد. در اتحاد جماهیر شوروی... (اخلاق در عصر مدرن ،ص183).

به نظر می رسد اشاره استاد به دو برنامه فرهنگی در حوزه کتابخوانی یعنی «معرفی کتاب» و «سیرمطالعاتی» (تعیین تقدم خواندنی ها) است. و جالب است که تبار سیرمطالعاتی به شوروی کمونیستی و ایدئولوژیک برگردانده می شود! از این جملات بر می آید که انتخاب و توصیه کتاب به دیگران نمی بایست حدود و درک توصیه شوندگان محدود را محدود کند. اما آیا با قبول این اصل، کارفرهنگی و تبلیغی در حوزه کتابخوانی معنای خود را از دست نمی دهد؟

شاید بتوانیم بگوییم باید مشکل «ایجاد محدودیت در درک مردمان» را حل کنیم. محدودیت فهم و درک مردمان حقیقتی است که قابل انکار نیست و نباید آن را مشکل دانست.  این محدودیت ها در عین حال که حجاب فهم هستند می توانند مظهر و دروازه فهم هم باشند. ایجاد محدودیت مصنوعی در  درک و فهم مخاطب به وسیله الصاق آن به درک و فهم دیگران سبب به وجود آوردن فضای غیرطبیعی و مصنوعی است که آن هم موجب بی اثری و  بی نتیجه بودن و نقض غرض در فعالیتهای فرهنگی هم می شود. می توان معرفی کتاب و سیر مطالعاتی را به نحو تازه ای تجویز نمود. سیرمطالعاتی دادن به جای بسته های آماده باید حالتی پویا و منعطف داشته و تا حد امکان از محدودیتها بیرون بزند. ابتدای این کار نیاز به نظریه پردازی دارد. واقعیت این است که در برنامه های فرهنگی باید «امکان» ها مدنظر قرار گیرند.

به زبانی دیگر می توان گفت: خدا هم همین را می خواهد که هر کس بر اساس خودشناسی راه خود را پیش ببرد. قرآن برای مخاطبان خود سیر مطالعاتی را از طریق تبیین محکمات و متشابهات بیان کرده است. محکمات عبارتست از آیاتی که (بنابه ظرفیت مخاطب) معنایی واضح و واحد دارند و قابل عمل کردن هستند (قابلیت عمل یعنی با کاربردی شدن آن آیه اختلاف و تشنج در فرد و در جامعه به وجود نمی آید). برای فهم قرآن باید از محکمات شروع کرد و البته محکمات نسبی بوده و بنا به افراد متفاوت هستند. بهترین شیوه مطالعه که اسلام مروج آن است نه از جلد تا جلد خواندن بلکه ارتباط با بخشهایی از آن است که انس و دوستی می آورد و معنای آن در حدی روشن شده  که به صورت کامل راهی در زندگی ساخته و پرداخته می کند. اگر در قرآن سیر کنیم و آیه ای محکم پیدا نکنیم آن وقت باید درب معرفت آن را بر خود ببندیم اما این از خدای هادی بعید است. پس در پاسخ «چه بخوانیم؟» باید گفت «آنچه تورا می خواند». یعنی دعوتت می کند و با روح تو ارتباط برقرار می کند و در زندگی برایت شاهدی می شود.

بلکه می خواهم سخنی تازه بگویم: سیر مطالعاتی توحیدی در این است که این حدیث امام معصوم را آویزه گوشمان کنیم که : به آنچه علم دارید عمل کنید خدا علم آنچه نمی دانید به شما ارث می دهد. یعنی ابتدا به آنچه خواندیم فکر کنیم. انس با «دارایی ها» سبب فتح باب به سوی راههای تازه می شود. این حقیقتی در آفرینش است که با زبان و بیان مختلف در سنت دینی ما یافت می شود: شکر نعمت نعمتت افزون کند. برای آنکه بدانیم چه باید بخوانیم ابتدا باید رجوع به درون خود کنیم و برای تکمیل آنچه قبلاٌ می دانیم به دنبال منابع مطالعاتی تازه بگردیم. این کار عجله و شتاب را کنار می گذارد، چنانچه که خدا در سوره طه می گوید قبل از آنکه وحی تمام شود برای نزول قرآن عجله نکن و بگو رب زدنی علما. پس زیاد کردن علم با عجله میسور نیست و تنها راه شکرکردن است. حافظ می گوید: گر چه راهیست پر از بیم ز ما تا بر دوست/ رفتن آسان بود ار واقف منزل باشی

واقف منزل بودن یعنی اینکه برای طی منازل باید در هر منزل وقف کنیم بلکه خود را وقف هر منزل کنیم تا رفتن آسان شود. به عبارت دیگر برای رفتن باید خوب ایستادن لازم است.

هرکس نعمتهایی دارد که باید بیابد و پرورش دهد و بعد بین نعمتها هماهنگی و وحدت ایجاد کند تا در نتیجه این اجتماع دیگر نعمتها هم جذب شوند و این همان فرایند افزایش علم است. در این راه اگر کسی کتابهایی نصیبش شد که در خودشناسی (ظرفیت شناسی) کمکش کنند (و معمولاً ما نیازمند چنین «رفیق طریق» هایی هستیم) باید رفاقت با آنها را از دست ندهد.

پس با این اوصاف آیا نمی توانیم نتیجه بگیریم که به تعداد آدمها سیرمطالعاتی وجود دارد؟! واقعیت این است که بسیاری از ما متعلم بر سبیل نجات هستیم نه عالم ربانی و لذا بسیاری از سیر و سلوک مطالعاتی ما ذیل سیروسلوک بزرگانی تعریف می شود که توانسته اند استاد و چراغ راه ما باشند. مسئله این است که با خودشناسی و فهم محکمات وجود خود، استاد/استادان خود را بیابیم. استاد/استادانی که ما را فرامی خوانند و گاهی دست به دست مخاطب را به استاد بالاتر تحویل می دهند.

هر چه قدر وسعت وجودی ما بالاتر رود منابع مطالعاتی ما عمیق تر و وسیع تر  می شوند. هر کس باید وسع خود را بشناسد. وقتی می پرسند چه بخوانیم؟ من باید بگویم: تو چه خواندی؟ و بعد از معرفت به محدودیت ها و ظرفیت های پرسنده می بایست پیشنهاد متناسب با حال و مسیر مخاطب را عرضه نمود. در این سلوک، سیرمطالعاتی می تواند ترکیبی از کتابها، تصویرها، تجربه های زندگی، آثار هنری و نفس و جان رفقایی باشد که همگی آدمی را به سوی یک کتاب سوق می دهند.

 



[2]  یادم هست در جلسه گزینش استخدامی برای نهاد کتابخانه های عمومی این سوال را از من پرسیدند که آیا هر کتابی ارزش یک بار خواندن را دارد؟ بعدها فهمیدم که این جمله یکی از اصول کتابداری است و مدیریت نهاد می خواهد آن را تصحیح کند و باید پاسخ این باشدکه برخی کتابها ارزش بک بار خواندن را هم ندارند. بگذریم از این که پاسخ من کلاً بی ربط بود! و گرچه من هم پاسخ منفی دادم و در گزینش تأیید شدم اما اینگونه پاسخ را تفصیل دادم که: برخی کتابها ارزش چند بار خواندن را دارند!

[3] http://www.iranpl.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=NEWS&ID=8e4ab4b6-0c59-4472-9959-01c9b1774a57&WebPartID=750087f4-2eb5-47a8-aca6-579567ce1374&CategoryID=6c18faeb-eaa5-44cc-9837-3e02ccafaf75

نهاد کتابخانه های عمومی ایران در سال 92 بیانیه هیئت رئیسة ایفلا را به فارسی ترجمه کرده است. این نهاد گرچه همگام با توصیه ایفلا بسیاری شکل ها و قالبهای اطلاعاتی را در کتابخانه ها رواج داده است  و نیز به این توصبه عمل کرده است که: کتابخانه‌ها به نحو مؤثری با بسیاری از ذی‌نفعان در مؤسسات مختلف همکاری می‌کنند. اما آن زمان در مبانی خود می خواست راهی متفاوت را - مطابق با اصل مطالعه مفید- در پیش بگیرد و اینجاست که اقدام به این ترجمه -  بدون هیچ توضیحی که نشان تأیید آن است- تعجب من را برانگیخته است و حتی موجب شده است بگویم اختلاف نظر میان مدیریت های موجود به چشم می خورد. که خود مظهری از وضعیت برزخی  ما ایرانی هاست.

سند ایرانی و بیانیه ایفلا البته ظاهراً مشترکاتی دارند: در سندنهضت مطالعه مفید «فعالیتهای تبلیغی برای معرفی کتب برتر» گنجانیده شده است و در بیانیه ایفلا هم کارکنان کتابخانه واسطه‌های آموزش‌دیده و مطمئنی هستند که مردم را در یافتنِ اطلاعاتِ مورد جستجویشان راهنمایی می‌کنند. اما این اشتراکات جزئی و اتفاقی هستند.

 

 این مطلب در سایت سوره اندیشه منتشر شده است:  مطلب

  • رضا کریمی

نظرات (۲)

  • اندیشه اخلاقی
  • سلام

    بسی بهره بردیم. به امید آنکه روزی شما برای ایفلا مثل بلاتر برای فیفا شوید
    پاسخ:
    سلام
    ممنون من تا زمان اصلاح بنیادین انجمن مذکور مسئولیتی نمی پذیرم!
    سلام همشهری
    با تبادل لینک موافقید؟ اگه موافقید لطفا من رو باعنوان وبلاگم لینک کنید و بعد بگید با چه نامی لینکتون کنم. منتظر حضورتون هستم. یاعلی خدانگهدار [لبخند]
    ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
    شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
    <b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
    تجدید کد امنیتی